Strijkijzer, stofzuiger, klopvibrator. Ze zijn deze zomer in het Amsterdamse NEMO te zien op een heerlijke huishoudtentoonstelling. Als ik het goed begrepen heb, mogen de bezoekers zelf naar hartenlust kloppen, vegen en zuigen. Een soort omgekeerde wereldtentoonstelling dus, Sjanghai uit grootmoeders tijd. Allemaal gloeiende, loeiende en lillende apparaten die in onze eigenste kapitalistische Eeuw van de Grote Sprong Voorwaarts zijn uitgevonden en die ons het werk grotendeels uit handen hebben genomen. Futurisme en nostalgie liggen heel dicht bij elkaar. Een beetje hedendaags gezin kan niet meer zonder wasdroger of klopvibrator.

Hoe heet dat evenement? ‘Het Huishoudparadijs’. En met dat woord is meteen het probleem in volle omvang zichtbaar gemaakt. Niet zozeer vanwege de spelling, ook al vraagt de virtuele Allesweter in mijn computer, als ik meer over die mysterieuze klopvibrator wil weten, meteen: ‘U bedoelt huishoud  paradijs?’ Nee, ik bedoel gewoon ‘huishoudparadijs’. Maar, al was het hier vroeger misschien een stuk veiliger en rustiger, toch geen Hof van Eden? Er was toch tot halverwege de twintigste eeuw de terreur van dat eeuwige geboen en geschrob? Ziehier de ‘Rij van Klagende Huisvaders’, een fragmént! Uit de pen van onze eigentijdse Joost van den Vondel, Annie M.G.:

‘Het ruikt naar terpentijn, ammoniak en schone plinten
een ramp voor alle mannen van alle gezindten.
Ze zijn weer aan het vegen tot ’s avonds half negen
ze schrobben en ze boenen en ze poetsen en ze soppen
ze zuigen en ze willen aldoor matjes kloppen.’

Vrijwel in hetzelfde jaar waarin Joke Smit haar befaamde artikel ‘Het onbehagen van de vrouw’ publiceerde in De Gids kwam in Nederland de eerste volautomatische wasmachine op de markt. ‘Doe de was in de schouwburg!’ adverteerde Miele, al moest er wel op de kleine lettertjes gelet worden: de goedkoopste volautomaat kostte halverwege de jaren zestig twaalfhonderd gulden, ruim drie netto middenstands-maandsalarissen. De oplossing – als moeder erbij gaat werken, is die wasmachine binnen een jaar afbetaald – luidde meteen het nieuwe probleem in. Vader is niet thuis, moeder is niet thuis, en zo begonnen de muizenissen in het voorhuis.

Had vader vóór de algehele omwenteling het thuis dus al niet makkelijk, met de automatisering en elektrificering van het huishouden kwam ook de positie van de baas in huis onder druk te staan. Om misverstanden te voorkomen: die baas was dus moeder de vrouw. Ik weet het, rabiate mannenpraat, maar we zijn in goed gezelschap, en wel van historica Els Kloek (geen pseudoniem). Tijdens een onlangs gehouden debat ‘Koken is voor vrouwen’ in de Amsterdamse Balie liet zij zien hoe eeuwenlang, tot de komst van de wasmachine en de klopvibrator, de Hollandse huisvrouw haar identiteit heeft ontleend aan haar huisvrouwenbestaan. Daarin waren het poetsen en soppen, anders dan de latere karikatuur ons wil doen geloven, bepaald geen dagelijkse bezigheden. Kleren werden een week lang gedragen, kinderen (en vader) kenden hun eigen taken in het huishouden, een ‘werkster’ of huishoudelijke hulp was ook in de middenklasse-milieus niet ongebruikelijk.
Per saldo is ondanks, of juist dankzij al die technische apparatuur, de arbeidsparticipatie van de vrouw, en daarbij de ingeslopen hygiëne-hype (elke dag schone kleren, minstens twee maal per dag douchen!) het huishouden er alleen maar drukker en intensiever op geworden. We moeten er dus beslist dit weekend even uit om te ontstressen. Laten we naar Amsterdam gaan. Hè nee, we trakteren onszelf op een weekendje Zuid-Frankrijk. Met de Tgv ben je er zo, en het is daar altijd mooi weer.

Jos Paardekooper